Het "programma van eisen" ofwel PvE is de basis van elk nieuw ontwerp. Dit kan betrekking hebben op nieuwbouw, bestaande bouw, een stedelijke ontwikkeling, (basis of brede) scholen, ziekenhuizen, zorgcomplexen. Het is daarom een onderdeel van de opdracht aan een ontwerper. In het programma van eisen is omschreven waaraan het nieuwe ontwerp moet voldoen.

TriaCon bouwmanagement stelt voor haar opdrachtgevers programma's van eisen op voor onder andere:
- bouwen in het algemeen
- bouwrijp maken van gronden 
- nieuwbouwprojecten
- sloop en herontwikkelingstrajecten
- binnenstedelijke vernieuwing
- scholen en multifunctionele accomodaties (MFA)
maar ook:
- brandmeldinstallaties 
- legionellapreventie 

Als eerste dient het programma van eisen duidelijk te worden gedefinieerd. Het gaat hierbij om alle voorwaarden en eisen die er aan een gebouw worden gesteld op ruimtelijk, functioneel, technisch en esthetisch gebied. Het beschikbare budget en de beschikbare tijd speelt een grote rol.

Één ding is zeker, u hebt een goede definitie van de eisen nodig.

Nadere uitleg

Een Programma van Eisen is een duidelijk gedefinieerd initiatief voor een gebouw, bouwwerk of project. Hoewel een Programma van Eisen (PvE) niet vormgebonden is, zijn wel overwegend punten die altijd terugkomen. Afhankelijk van de omvang van het project kan het project vanaf initiatieffase soms wel enkele jaren duren. Voor kleinere projecten zijn doorgaans 1 tot 2 jaar voldoende.
    
Contractstuk
Het Programma van Eisen is de leidraad voor alle betrokken partijen, niet alleen voor de ontwerpers, maar ook voor de organisatie van de opdrachtgever. Het Programma van Eisen is een contractstuk tussen deze partijen. Deze moeten dan wel als zodanig worden aangemerkt.

Het opstellen van het Programma van Eisen in de definitiefase van een project is eigenlijk de belangrijkste eerste stap in het bouwproces, hier geldt dan ook het principe: 'Wie schrijft die blijft' op de volgende punten.

• Definieren uitgangspunten
• Bepalen ambititieniveau en doelstellingen 

 Aan de hand van het in het Programma van Eisen gevraagde bouwvolume en het geformuleerde ambitieniveau wordt een investeringsbegroting opgesteld.

Toetsen
Het programma van eisen (PvE) is een 'levend document' dat gebruik maakt van voortschreidend inzicht tussen de partijen. Tijdens de fasering van het traject kan telkens worden getoetst of het ontwerp aan de gestelde uitgangspunten voldoet.
Bij complexe projecten of bij grote projecten moet het programma eensluidend zijn. Veelal onstaan er interpretatieverschillen en discussies wanneer de uitgangspunten en formuleringen niet helder zijn.
Het helder en eenduidig omschrijven van de eisen is een moeilijk en tijdrovend proces, maar wel een belangrijke. In dit stadium niet onderkende problemen bijven doorgaans in alle fasen van het project terugkomen. 

Sturen tijdens het traject
Uiteindelijk draait alles om tijd, geld/kosten en kwaliteit.
Een investeringsraming moet telkens worden geraadpleegd om overschreidingen vroegtijdig te signaleren en actie te nemen. Verder komen de volgende acties aan de orde:

• Projectplan
• Informatiestromen
• Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden
• Projectcöordinatie

Wie schrijft het Programma van Eisen
Het Programma van Eisen is één van de contractstukken voor de ontwerpende partijen. Daarom moet de opdrachtgever dit document opstellen en niet een van de te contracteren ontwerpende partijen. De ervaring van een onafhankelijk deskundige is hierbij vaak onontbeerlijk.

Kennis en ervaring en inzicht
Voor het opstellen van het Programma van Eisen is allereerst kennis noodzakelijk van de te huisvesten organisatie of personen, de regelgeving, techniek etc.
Hiervoor is input nodig van gebruikers en processen.
Bij grote organisaties of complexe gebouwen kan het zinvol zijn om met een projectteam de organisatie eigen processen in kaart te brengen en te vertalen in de ontwerpuitgangspunten.  
Bij complexere projecten zullen meer deskundigen worden betrokken, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsomstandigheden, akoestiek of specialistische gebouwinstallaties.

Wat staat er in het Programma van Eisen
Het "Programma van Eisen" voor een gebouw of bouwwerk dient een omschrijving te bevatten van de organisatie van de opdrachtgever of de eisen van de opdrachtgever zodat de ontwerpende partijen zich al kunnen inleven in de ontwerpopdracht. Hieronder staan de onderwerpen die in een Programma van Eisen moeten worden behandeld:

• Ruimtebehoefte
  
• Ruimtelijke relaties en gebouwlogistiek
  
• Stedebouwkundige aspecten
  
• Afwerkingen en voorzieningen
  
• Technische eisen
  
• Wettelijke eisen

Ruimtebehoefte conform NEN2580
In het Programma van Eisen wordt de ruimtebehoefte bepaald met netto vierkante meters volgens NEN 2580. Hieraan worden de ruimten toegevoegd die in het gebouw noodzakelijk zijn, zoals verkeersruimten en technische ruimten. Bij woningbouwprojecten zijn vaak de aantallen van de wooneenheden de gemmiddele vloeroppervlakte per woning belangrijke maatstaven.
Als alle ruimten zijn bepaald, kan door middel van een toeslag het brutovloeroppervlak worden bepaald. Hierin zit onder andere de constructie. Dit wordt het ruimteprogramma genoemd.

Ruimtelijk programma
De onderlinge relaties en de posities van de ruimten uit het ruimteprogramma moeten worden bepaald, zodat ook de logistiek goed wordt geregeld.
Dit kunnen zijn:

• Meerdere gebruikers of soorten gebruikers (doelgroep) in een gebouw
• Aantal gerbuikers
• Aard van het gebruik
• Onderlinge relaties van gebruikersfuncties
• Parkeerfaciliteiten
• Stedebouwkundige aspecten
• Interne bedrijfsprocessen
• Toekomsverwachtingen
• Onderhouds- en exploitatiekosten

Hiermee wordt de basis gelegd voor een logisch ontwerp.

Afwerkingen en voorzieningen
Per ruimte of per cluster dienen het afwerkingsniveau en de gewenste voorzieningen te worden bepaald. Dat kan ook per te huisvesten activiteit worden beschreven.
Een gebouw bevat meestal een aantal functies. Deze kunnen ook zeer verschillende eisen stellen aan het afwerkingsniveau. Bijvoorbeeld een fabriekshal met laboratorium of een bedrijf met showroom, een vergaderruimte en kantoorruimten.

Technische eisen
Nadat de ruimten uitvoerig zijn beschreven, worden de technische eisen van de installaties opgesteld. Dit kan voor het gehele gebouw en de afzonderlijke ruimten.

Overige technische eisen
De technische eisen hebben betrekking op de constructies, installaties, geluid, gebruik, licht, ventilatie, legionellapreventie etc.

Specifieke onderdelen
Voor enkele onderdelen van een gebouw is het noodzakelijk om aanvullende Programma's van Eisen op te stellen. Soms moeten deze Programma's voor specialistische onderdelen, zoals de brandmeld-, de beveiligings- of de sprinklerinstallatie, liften, glazenwasinstallaties, door gecertificeerde bedrijven worden opgesteld.
Voor aansluitingen van nutsvoorzieningen gelden overwegend landelijke en regionale eisen, hiervoor is het zinvol om een Nutsoverleg in te plannen met de leveranciers van energie water en met de gemeente voor riool en het  Waterschap of Provincie voor lozing van water op oppervlaktewater.

Wettelijke eisen
Het bouwbesluit is reeds genoemd als een wettelijk kader. Het ontwerp dient aan nog veel meer regelgeving te voldoen. Deze regelgeving is ook aan verandering onderhevig.
Ook NEN-normen worden vaak van toepassing verklaard als eisen. NEN-normen zijn eigenlijk minimumeisen. Als laatste gelden er veelal eisen en richtlijnen vanuit de toeleveranciers of branche.

Stedenbouwkundig Programma van Eisen
Het Stedenbouwkundig Programma van Eisen kan globaler van opzet zijn dan een Programma van Eisen voor een gebouw. De uitgangspunten worden veelal door de gemeente bepaald. In een Stedenbouwkundig Programma van Eisen wordt bepaald hoeveel woningen en van welke soort, zoals huur- of koopwoningen, gerealiseerd moeten worden. Ook het aantal kantoren, winkels en voorzieningen wordt bepaald. Hieruit wordt vervolgens de parkeerbehoefte afgeleid zodat de hoeveelheid parkeerplaatsen kan worden berekend, bijvoorbeeld aan de hand van de vigerende gemeentelijke norm. Het Stedenbouwkundig Programma van Eisen geeft tevens aan hoe mensen straks in het gebied moeten komen en welke soorten van gebiedsontsluitingen er gewenst zijn.

Het Stedenbouwkundig Programma van Eisen wordt gebruikt als basis voor het Stedenbouwkundig Plan en vervolgens voor het (ontwerp) bestemmingsplan, indien deze nodig is. De uitwerking van een Stedenbouwkundig Programma van Eisen kan vanwege de vele en vaak lange procedures makkelijk vijf tot tien jaar vergen, afhankelijk van de omvang en de complicaties zoals een MER-procedure of ontwikkelingen binnen een stadskern (centrumontwikkeling)

In het Stedenbouwkundig Programma van Eisen staat een opsomming van de wettelijke mogelijkheden en/of beperkingen, bijvoorbeeld op het gebied van milieu. Vaak staan er ook richtlijnen in die aangeven hoe het gebied eruit moet zien.
Beeldkwaliteitsplan
Zeker als het om zichtlokaties in een gebied gaat, zit er bij het programma van Eisen een Beeldkwaliteitplan. Een Beeldkwaliteitplan gaat meer over de sfeer die het nieuwe gebouw of gebied moet uitstralen. Dit betreft vormgeving, materiaalkeuze, kleurgebruik en groen. Een beeldkwaliteitplan is vaak een verzameling van voorbeelden uit andere projecten. Een Programma van Eisen en Beeldkwaliteitplan wordt in de regel in samenspraak met vele betrokkenen gemaakt.

Waaraan moet het Programma van Eisen voldoen
Het werkt het meest structureel via de GOTIK principes:
-Geld
-Organisatie
-Tijd
-Informatie
-Kwaliteit

Het Programma van Eisen moet dus een objectief meetbaar instrument zijn.

Exact of prestatie
Er zijn 2 manieren om het programma van eisen weer te geven:
Exact: deze methode vergt een uitvoerige heldere en duidelijke omschrijving van wat er gebouwd dient te worden;
Prestatie: hierin wordt een prestatie omschreven waaraan het gebouw of specifieke onderdelen moeten voldoen. De exacte uitvoering wordt meestal niet weergegeven maar de prestatieeisen moeten wel duidelijk wordt omschreven. 

Haalbaarheid
Elke belangrijke beslissing moet worden doorgerekend
Bij planologische toetsingen of aanpassingen in het ontwerp kunnen verstrekkende financiele gevolgen hebben, dus een regelmatige toetsing aan het budget is een vereiste.

Gedetailleerdheid
De mate van gedetailleerdheid van de eisen dient groter te zijn naar mate de invloed van de opdrachtgever op het ontwerpproces afneemt. Bij een traditioneel ontwerpproces, waarbij regelmatig overleg met de ontwerper plaatsvindt, is tussentijdse bijsturing van het ontwerp nog mogelijk.

Praktijk
Het Programma dient als basis voor kwaliteitsbeheersing en kostenbeheersing, maar ook als uitdaging voor de ontwerpers en architecten. Zij moeten door het Programma van Eisen worden gestimuleerd om met creatieve oplossingen te komen, in plaats van zich te conformeren aan wat is voorgeschreven.

Meer weten over een functioneel of technisch Programma van Eisen? Neem vrijblijvend contact met ons op.